Lịch sử lặp lại: 3 bài học từ hôm qua mà chúng ta không được quên

Năm 1992, sử gia Francis Fukuyama xuất bản công trình gây chấn động của mình “Sự cáo chung của lịch sử và con người cuối cùng” (The End of History and the Last Man) trong đó ông tuyên bố “lịch sử” không sớm thì muộn cũng sẽ kết thúc. Theo Fukuyama, sau sự sụp đổ của Liên bang Sô Viết và chấm dứt chiến tranh lạnh, dân chủ tự do đã có được thắng lợi lớn. Các quốc gia tự do, dân chỉ bắt đầu tràn lan khắp toàn cầu và đặt dấu chấm hết cho những cuộc chiến, những cãi vã về tư tưởng; lịch sử, vì thế, đã đi đến tột cùng của nó.

Nhìn ra xung quanh và ta thấy, có vẻ tiên đoán của Fukuyama không thành sự thật. Cho dù sự nổi lên của những nhà cầm quyền độc tài, những chiến tranh giữa những kẻ theo chủ nghĩa quốc gia diễn ra khắp nơi trên thế giới, hay sự gia tăng quyền lực của tôn giáo trong chính trị, một lịch sử luôn biến động vẫn cứ đang được tạo ra.

Ai có thể kiểm soát được quá khứ có thể kiểm soát được tương lai. Ai có thể kiểm soát được hiện tại sẽ kiểm soát được quá khứ. – George Orwell

Để có thể hiểu sâu sắc những sự kiện quan trong của thời hiện đại, sẽ rất hữu ích nếu ta có thể nhìn lại. Bằng cách tìm hiểu làm thế nào tổ tiên ta trưởng thành và học hỏi, chúng ta có thể trang bị được những hiểu biết hữu ích về tiến trình hình thành lịch sử. 3 bài học dưới đây sẽ làm điểm khởi đầu tốt cho mỗi chúng ta.

1. Các sự kiện có thể nhanh chóng vượt khỏi tầm kiểm soát

Vì phải làm hài lòng toàn bộ những cử tri hay đòi hỏi, những nhà chính trị có khuynh hướng đưa ra các quyết định nhanh chóng và tập trung vào lợi ích ngắn hạn thay vì dài hạn. Không may là việc đưa ra những quyết định đột ngột, cho dù là nhỏ nhất, có thể dẫn đến những hệ quả khôn lường.

Hãy xem những lựa chọn tương đối bình thường đã dẫn đến sự kiện Thế chiến thứ nhất ra sao. Như Christopher Clark lý giải trong “The Sleepwalkers“, Thế chiến I nổ ra sau hàng loạt những biến cố nhỏ và những hành động do những quốc vương và nghị viện ở châu Âu tạo ra, và chính những điều này gây nên một hệ thống liên kết các quốc gia mỏng manh và dễ đổ vỡ. Trong vài thập niên trước 1914, một loạt các liên minh địa phương, rất nhiều trong số đó muốn bảo vệ các quốc gia chống lại những hiểm họa tiềm tàng ở địa phương, đã nổi lên một cách mạnh mẽ cho đến khi châu Âu bị chia thành 2 khối đối đầu nhau.

Nó như cái ách tròng lên cổ các quốc gia ở châu Âu và rằng chỉ một sự kiện nhỏ, có tính cục bộ ở bất kì đâu trên khắp lục địa cũng có thể, qua mạng lưới phức tạp của các liên minh, dẫn đến một cuộc chiến toàn lục địa. Thực tế, đó chính xác là điều đã xảy ra khi người thừa kế vương triều Áo, Archduke Franz Ferdinand, bị ám sát bởi một kẻ theo chủ nghĩa quốc gia người Xécbi. Chưa đầy 1 tháng sau biến cố nhỏ bé này, toàn bộ châu Âu chìm trong biển lửa.

Bài học gì cho chúng ta hôm nay?

Những quyết định nhỏ nhặt, không để ý mang đến những lợi ích cục bộ – ví dụ như hủy bỏ các giao dịch thương mại “bất công”, một liên minh với gã độc tài thân thiện nào đó được hình thành – có thể dẫn đến những hệ quả nguy hại khôn lường sau đó.

2. Nền dân chủ cần những cử tri có trình độ để phát triển

Những ai đang sống trong các nền dân chỉ có thể cho rằng những tự do mà chúng ta có là điều hiển nhiên. Ta kỳ vọng rằng, dù ai được bầu đi nữa, hệ thống sẽ vẫn cứ thế chạy. Chúng ta tin rằng kể cả nếu ta không thích những nhà lãnh đạo hiện tại, chúng ta vẫn có thể bầu để họ không còn được tham gia chính sự sau vài năm. Tuy nhiên, mặc cho niềm tin của chúng ta là thế, dân chủ không phải là không thể đổ vỡ và nó có thể sụp đổ bất kì lúc nào. Sao lại thế?

Vào những thời khắc căng thẳng, nhưng trong chiến tranh hay khủng hoảng kinh tế, khi nền dân chủ thường ở trạng thái dễ bị tổn thương nhất và có thể dễ bị những kẻ chuyên chế, bạo quyền lăm le lật đổ. Chẳng hạn, nền kinh tế gặp khó khăn cùng cực ở nước Đức do vụ phá sản của thị trường chứng khoán đã giúp Hitler nhanh chóng gia tăng quyền lực và lật đổ dân chủ. Năm 1933, khi Hitler trở thành quốc trưởng, đã có 6 triệu người thất nghiệp và kinh tế đang bị trì trệ. Người dân khao khát những thay đổi và tìm kiếm ai đó có thể giúp họ giải quyết những vấn đề họ gặp phải. Hitler và Đảng quốc xã đã đánh vào nỗi sợ hãi này bằng cách đưa ra những giải pháp đơn giản và gần như là đưa tay đầu hàng trước tình thế.

Bài học gì cho chúng ta hôm nay?

Liệu chúng ta có thể duy trì sự dân chủ vào những lúc khó khăn? Theo Will và Ariel Durant trong công trình gây tiếng vang của họ “The Lessons of History”, chìa khóa cho vấn đề là có những công dân có trình độ, được giáo dục bài bản. Các cử tri có học vấn cao hơn, họ sẽ có cơ hội để hiểu chuyện gì đang xảy ra, ai đang dối trá, và giải pháp thực sự trông sẽ như thế nào.

3. Những xã hội đầu tư vào tiến bộ khoa học kĩ thuật sẽ đạt được thịnh vượng

Khoa học thường bị lên án trong thế giới hiện đại. Cho dù là những nhà hoạt động môi trường đang lo ngại về năng lượng hạt nhân, hay thực phẩm biến đổi gen, hay là những nhà sáng chế đều e ngại rằng những nhà khoa học đang làm suy đồi Kinh Thánh. Với những người này, khoa học là nguy hiểm và làm xói mòn xã hội chúng ta. Tuy nhiên, theo sử gia, Niall Ferfuson với tác phẩm “Civilisation”, khoa học luôn có vai trò quan trọng trong sự thành công của một quốc gia. Ferguson mô tả khoa học như là một trong những nhân tố chính, hoặc như “ứng dụng tuyệt hảo” (killer apps), cho phép văn minh Tây phương nở rộ.

Một ví dụ nổi bật về cách mà khoa học giúp cho các quốc gia Tây Âu bỏ xa những đối thủ của họ có thể dẫn bằng sự sụp đổ của Đế chế Ottoman. Vào thế kỳ 16 và 17, Để chế Ottoman cực kì mạnh và mở rộng khắp châu Âu: năm 1683, nó đã từng chạm ngõ thủ đô Viên của Áo. Nhưng sau đó Đế chế này bắt đầu mục nát và sụp đổ, trong khi đó những quốc gia châu Âu khác lại ngày càng mạnh lên. Vì sao thế? Tính giáo điều của tôn giáo và những kẻ cầm quyền đã dập tắt khoa học và sự học trong Đế chế Ottoman, trong khi đó ở những quốc gia châu Âu khác, sự phát triển của khoa học lại lên ngôi. Nó dẫn đến những quốc gia này dẫn dắt cả thế giới trong phát triển quân sự, trong khi đó công nghệ của Ottoman ngày càng cũ kĩ, lạc hậu.

Bài học gì cho chúng ta hôm nay?

Nếu lịch sử dạy cho ta điều gì, thì đó là suy nghĩ dài hạn, học hỏi không ngừng, và tìm kiếm sự tiến bộ. Ba nguyên tắc này chúng ta cần luôn nhớ trong đầu trong những thời khắc quyết định của mình. Chúng ta phải chắc chắn rằng giáo dục tôn giáo không bao giờ được phép là dây cương kìm hãm những nguyên tắc khoa học. Chỉ qua khoa học và sự học, một xã hội mới có thể giữ được vị trí hàng đầu về đổi mới kỹ thuật và có những thành tựu nổi bật.

Minh Nhật
dịch từ Blinkist

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

Powered by WordPress.com.

Up ↑

%d bloggers like this: