Tổng quát và cụ thể (Generalist – Specialist)

Hôm trước, người ta dịch một bài viết về Elon Musk trong đó ông được lấy làm ví dụ cho kiểu người expert-generalist. Kiểu người này biết cách để nhìn sâu vào cái cụ thể, từ một hoặc nhiều cái cụ thể họ thực hiện khái quát hóa và rồi biết vận dụng các nguyên tắc từ sự khái quát này vào các lĩnh vực khác trong công việc và đời sống.

Nhiều nơi trên thế giới cũng có các chương trình học liên ngành trong đó cho phép người học tự chọn những môn học họ thích kể cả trông có vẻ chẳng liên quan gì đến nhau. Tuy học đa dạng nhiều môn từ các lĩnh vực khác nhau nhưng chúng giúp cho người học nắm bắt được cái cụ thể rồi qua đó lại có được cái nhìn đa chiều, tổng quát và ít bị rơi vào định kiến. Nó cũng cho phép họ nhìn một sự vật, sự việc, con người được ở nhiều chiều kích, nhìn thấy vừa cái toàn bộ và chi tiết, do đó cách người này tiếp cận với đối tượng cũng trở nên cởi mở, nhìn nhận cũng thấu suốt hơn. Trong công việc, điều này thực sự rất quan trọng với cá nhân ấy lẫn công việc chung.

Trong quá trình làm việc, tôi nhận ra được nhiều người tôi gặp bị mắc kẹt trong những điều cụ thể, nhiều khi đến chi li. Việc giải quyết các vấn đề cụ thể thực sự rất cần thiết, nhất là khi nó ảnh hưởng đến không chỉ nơi phát sinh vấn đề mà còn toàn bộ những nơi khác. Cần nhớ, mọi sự đều có liên hệ với nhau, mọi người ở một tổ chức đều có sự liên hệ trong công việc và giữa người với người với nhau, vậy nên vấn đề không được giải quyết sẽ làm tất cả bị vạ lây. Thế nhưng việc chỉ chú ý đến chi tiết và chỉ biết giải quyết chi tiết mà không giải quyết những vấn đề to lớn hơn nằm đằng sau đó thực sự nguy hại.

Có rất nhiều lỗi, những chi tiết xảy ra chỉ do một nguyên nhân duy nhất. Cũng có những lỗi xảy ra liên tục vì nguyên do nằm ở nhiều nơi khác nhau. Chỉ biết sửa lỗi mà không biết đâu mới thực sự là nơi cần sửa làm cho người sửa lỗi cứ mãi quay cuồng đắp vá. Điều này xảy ra ngay từ đầu là do thói quen, do cách nhìn lâu nay, do định kiến, do không chịu suy nghĩ, không hoài nghi thích đáng, do chỉ biết phân tích mà không chú ý đến tổng hợp, do chỉ nhìn cục bộ mà không nhìn toàn phần. Điều này còn nguy hại hơn khi nó đụng đến vấn đề sống còn của một doanh nghiệp.

Khi tiếp nhận công việc nọ, tôi thắc mắc vì sao công ty này lại đưa ra mục tiêu là một con số A mà không phải là số B, vì sao lại làm như thế này mà không phải thế khác. Thế rồi, tôi nhận được câu trả lời là vì mức của ngành, là vì đối thủ cạnh tranh, là vì mức này là mức chấp nhận được của công ty ấy. Tôi hỏi thêm vài thông tin rồi làm một vài phép tính đơn giản. Con số và cả sự logic sau khi có những ước tính tài chính cho thấy công ty này nếu càng tăng trưởng thì lại càng lỗ, tưởng mình tăng doanh số nhiều là tốt nhưng số cao chừng nào lỗ nhiều chừng ấy hoặc chi phí tăng nhanh hơn doanh thu. Cùng với vài điều khác xảy ra trong cách đặt mục tiêu, cách phân bổ công việc, tôi nhận ra là vì từ đầu không có cách tiếp cận một cách tổng quát, thay vào đó luôn là “task-oriented”, tức tập trung vào từng nhiệm vụ, hạng mục công việc cụ thể hơn là đi từ tổng thể. Thiếu cái nhìn tổng thể ban đầu, sau một thời gian, công ty đi vào ngõ cụt trong nhiều mảng và các bộ phận dần bị bế tắc. Vì không nhìn tổng thể từ đầu nên dẫn đến các bộ phận làm việc thiếu sự đồng điệu, nhịp nhàng, nhất quán. Đến lúc họ nhận ra và muốn thay đổi, sự thay đổi diễn ra chậm chạp do thói quen cố hữu, do mất thời gian dài để thích ứng, do cái cũ đã ăn quá sâu, sửa cũng không được mà làm mới hoàn toàn cũng không xong.

Không phải lúc nào cũng có thể nhìn thấy được cái rộng lớn nhưng rất cần thiết để ý đến cái rộng lớn. Trong sự rộng lớn này, mọi sự luôn thay đổi, nhưng mọi sự luôn gắn kết với nhau, thống nhất trong nhau, vận hành nhịp nhàng với nhau. Hiểu được và biết để ý liên tục cũng cần thiết để không bị sa đà vào cái lẻ tẻ và cũng để giảm đi những sai sót không đáng có. Điều này có thể học và rèn được.

Phân tích và tổng hợp luôn song hành cùng nhau, cụ thể và khái quát không tách rời nhau, cái chung và cái riêng chuyển hóa lẫn nhau. Học và hành những được cách nhìn, cách làm trên thì chuyện đi học hay đi làm hay làm gì đi nữa cũng sẽ bớt đi khó khăn, khổ sở chi. Ngược lại, nó sẽ chuyển thành quá trình hết sức linh hoạt, đầy những mới mẻ để khám phá trong niềm vui và sự sáng tạo. Và đừng quên rằng, trong xuyên suốt quá trình ấy, cần luôn trả lời cho mình được câu hỏi “Cuối cùng thì ta đang muốn làm gì?”.

Minh Nhật

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

Powered by WordPress.com.

Up ↑

%d bloggers like this: