Vai trò của người trẻ trong việc bảo tồn di sản văn hóa

Cách đây ít lâu, tôi trò chuyện với một nhà hoạt động xã hội đã ngoài sáu mươi. Cô kể rằng ngày xưa cô từng trách ‘lũ trẻ’ chẳng biết quý trọng, giữ gìn nét văn hóa truyền thống của dân tộc. Nhưng giờ đây, cô thấy thế hệ trẻ không đáng trách như cô từng nghĩ. Bởi, chính những cô chú ở thế hệ của cô còn không biết gì về văn hóa Việt Nam, còn chưa bao giờ giữ, và chưa bao giờ kể cho con cháu, thế hệ sau về lịch sử – văn hóa dân tộc “thì lấy gì chúng cháu biết mà bảo vệ?”. Vậy, ngoài việc cần có những hiểu biết về lịch sử – văn hóa, người trẻ còn cần trang bị thêm những gì để gìn giữ di sản văn hóa?

Ngày 28.04.2016 vừa qua, Hội thảo “Bảo tồn di sản văn hóa TP.HCM – Biện pháp tối ưu & góc nhìn của chuyên gia: Làm sao bảo tồn và phát triển để đôi bên cùng có lợi” do Tổng lãnh sự Pháp và Tổng lãnh sự danh dự Phần Lan tại TP.HCM tổ chức, với sự hỗ trợ của Trung tâm Hỗ trợ quản lý phát triển đô thị TP.HCM, đã cho tôi vài gợi ý.

Ý kiến từ chuyên gia

Mở đầu buổi hội thảo, Luật sư (LS) Phùng Anh Tuấn từ VCI Legal chia sẻ những mắt xích còn thiếu liên quan đến khung pháp lý, các chính sách, quy định của các cơ quan bộ, ngành trong việc bảo tồn di sản văn hóa. Cần phải phân định rõ cấp thẩm quyền nào sẽ quyết định những việc liên quan đến bảo tồn di sản văn hóa, và sự cần thiết có mặt sự tham gia, giám sát của cộng đồng trong tất cả các khâu. Cộng đồng này bao gồm nhà nước, nhân dân và tổ chức dân sự, cùng các hội đoàn chuyên môn sẽ thực hiện giám sát việc thực thi các quy định pháp luật về xây dựng, quản lý quy hoạch, kiến trúc đô thị; bảo vệ, khai thác, sửa chữa, chỉnh trang các công trình kiến trúc và cảnh quan đô thị; và phản ảnh các hành vi vi phạm quy định quản lý quy hoạch, kiến trúc với chính quyền đô thị trực tiếp quản lý phê duyệt, cấp phép.

Cụ thể hơn với ví dụ về bảo tồn di sản lịch sử – văn hóa tại Tp. Hồ Chí Minh, Tiến Sĩ (TS) Nguyễn Thị Hậu cho rằng cần phải nhận biết rõ bản sắc văn hóa của thành phố và hiểu được những khó khăn về sức ép kinh tế, chính trị, xã hội và hệ thống pháp luật yếu kém đang ảnh hưởng lớn đến hoạt động bảo tồn di sản ở đây. TS Nguyễn Thị Hậu đặc biệt nhấn mạnh sự thay đổi chính trị – xã hội tại Tp. Hồ Chí Minh, kể từ sau năm 1975, đã làm lớp người tinh hoa, sống lâu năm ở đây rời đi nơi khác. Lớp người mới, hoặc những người nhập cư gần đây “chưa có nhiều hiểu biết, tình cảm để giữ gìn nét đẹp của thành phố”, thế nên những vụ việc liên quan đến di sản của thành phố như bảo tồn Thương xá Tax (2014), hay gần đây là bảo tồn Ba Son gần như chỉ có sự tham gia của giới chuyên môn, rất ít người dân tham gia. Người dân còn chưa biết hoặc hiểu về quy hoạch đô thị nên họ có thể thờ ơ, chưa quan tâm. Nhưng khi người dân đã hiểu thì chính quyền cần phải tạo môi trường để người dân có thể cùng tham gia vào quá trình quy hoạch đô thị, như một trong những cách để có thể cùng bảo vệ di sản trong thành phố.

“Xây nhà cao tầng dọc bờ sông khu Ba Son, Tân Cảng, Cảng Sài Gòn… sẽ tạo thành bức tường chắn gió thổi vào phía trong. Chắc chắn những công trình này xây xong thì các khu đất phía trong Sài Gòn sẽ ngày càng nóng hơn, không có gió, không thông thoáng, bị chắn tầm nhìn…”

Sự hiểu biết về quy hoạch đô thị của các kiến trúc sư, cùng những nhận định chính xác về giá trị lịch sử – văn hóa của những nhà nghiên cứu, kết hợp với khả năng khai thác lợi ích kinh tế của doanh nghiệp sẽ giúp cho việc bảo tồn và phát triển di sản văn hóa thực sự trở thành một sự kết hợp hài hòa được giá trị xã hội và giá trị kinh tế mà di sản mang lại. Trong phần trình bày của mình, KTS Ngô Viết Nam Sơn đề xuất xây dựng các tòa nhà cao tầng ở phía trung tâm thành phố và càng về phía sông Sài Gòn thì độ cao của tòa nhà sẽ thấp dần. Trong khi đó, phía bờ Đông, khu vực Thủ Thiêm, sẽ có các khu cao ốc văn phòng với nhiều cây cầu nối liền khu vực trung tâm với bờ Đông. Cách quy hoạch này cho phép thành phố đón gió sông nhiều hơn để giảm bớt nhiệt độ quá cao ở khu vực trung tâm, đồng thời, tạo thuận lợi giao thông giữa bờ Đông với trung tâm thành phố để thu hút các nhà đầu tư khai thác khu vực bờ Đông nhiều hơn. Phần trung tâm thành phố kéo dài đến sát bờ sông Sài Gòn với nhiều khu nhà xưa với lối kiến trúc Pháp, có giá trị lịch sử – văn hóa sẽ vẫn được bảo tồn giúp khai thác được tiềm năng du lịch của khu vực này. Điều này đồng nghĩa, Ba Son cần thiết được bảo tồn. Hiện tại, việc cho phép xây dựng khu dân cư cao cấp Vinhomes sẽ cản luồng gió đi vào khu trung tâm của thành phố trong tương lại gần và làm cho khu vực trung tâm ngày càng nóng thêm, giá trị kinh tế và lịch sử – văn hóa mà Ba Son mang lại không có cơ hội được khai thác đầy đủ. Hơn nữa, việc cho phép xây dựng Vinhomes cũng cho thấy quy hoạch thành phố đang có những sai lầm, vì sẽ không khuyến khích nhà đầu tư chú ý bờ Đông, làm giảm giá trị tiềm năng của khu vực Thủ Thiêm.

KTS Ngô Viết Nam Sơn trình bày tại Hội thảo 28.4 vừa qua. Nguồn ảnh: nguoidothi.vn
Những góc nhìn chuyên môn của KTS Ngô Viết Nam Sơn và của TS Nguyễn Thị Hậu không những giúp xác định được giá trị của di sản mà còn cho thấy sự bất nhất, nóng vội, thiếu cân nhắc trong các quyết định của nhà nước về quy hoạch đô thị có thể gây hệ lụy về phát triển kinh tế, bảo tồn di sản và gây ra ảnh hưởng nghiêm trọng lên đời sống của thị dân. Quy hoạch không có sự giám sát, góp ý của cộng đồng sẽ lệch lạc và khó tổng hòa được các lợi ích của các bên, và cũng khó khai thác được hết tiềm năng di sản và tiềm năng kinh tế của thành phố.

 

Ngoài các bài tham luận trên còn có những phần chia sẻ từ GS Nguyễn Hữu Thái, các kiến trúc sư trẻ tại Tp. Hồ Chí Minh, và Nhà nghiên cứu Trần Thị Vĩnh Tường gọi điện trực tiếp từ Hoa Kỳ để cùng trao đổi về những thực hành tốt trong bảo tồn di sản qua trường hợp thương xá Tax, cùng những ý kiến khác xoay quanh vấn đề bảo tồn Ba Son, và các di sản khác tại Tp. Hồ Chí Minh.

Người trẻ có thể làm gì để bảo tồn di sản văn hóa đô thị?

Các bài tham luận từ giới chuyên môn đã đưa đến những gợi ý quan trọng cho chúng tôi, những người trẻ mong muốn tham gia vào hoạt động bảo tồn di sản văn hóa tại Tp. Hồ Chí Minh.

Người trẻ, đầu tiên, cần biết đến di sản và hiểu về những giá trị mà di sản để lại, hay mang đến. Tuy nhiên, nếu chỉ gói gọn trong những bạn trẻ đã và đang quan tâm đến hoạt động này thì phạm vi tác động vẫn còn hạn chế, và rốt cuộc cũng chỉ xoay quanh trong những nhóm bản trẻ nhỏ, chứ khó lan tỏa sâu rộng được. Như thế, để có thể giúp nhiều người hiểu hơn về di sản, giá trị của di sản và khuyến khích họ tham gia vào quá trình bảo tồn di sản, việc trước tiên cần những cầu nối truyền thông giữa giới chuyên môn với các tầng lớp khác. Người trẻ sẽ đảm nhận vai trò đó, vừa tự đối thoại, vừa giao tiếp hiệu quả với những tầng lớp khác. Những kiến thức chuyên môn về lịch sử, văn hóa, thậm chí về quy hoạch đô thị sẽ được chuyển tải bằng các hình thức dễ tiếp thu, hấp dẫn để kích thức tò mò, khơi gợi tình yêu với văn hóa dân tộc và thúc đẩy mong muốn tìm hiểu và cùng tham gia bảo tồn di sản. Giới chuyên môn cần cung cấp những thông tin chính xác về di sản, để từ đó người trẻ có thể từ đó tự lan truyền, phổ biến bằng những hình thức hấp dẫn, phù hợp với tâm lý người trẻ trên các phương tiện truyền thông hiện đại. Với khả năng tiếp cận truyền thông nhanh và năng lực ngoại ngữ tốt, người trẻ có thể xúc tiến nhiều hoạt động truyền thông sáng tạo để việc bảo tồn di sản trở nên hấp dẫn, cùng với đó là kéo theo cộng đồng quốc tế tham gia vào các hoạt động bảo tồn di sản văn hóa tại Việt Nam.

Bên cạnh đó, giới chuyên môn cũng cần trợ giúp người trẻ hiểu biết về pháp luật và biết vị trí, vai trò mình ở đâu trong quá trình tham gia hoạt động bảo tồn. Hiểu luật, tuân thủ luật là cơ sở để người trẻ có thể giám sát việc thực thi pháp luật liên quan đến bảo tồn di sản văn hóa. Nhưng, chính vì chưa biết, chưa hiểu, thờ ơ với các di sản, nên dẫn đến hệ quả không tìm hiểu về di sản huống chi là những quy định pháp luật, chính sách có liên quan đến hoạt động bảo tồn. LS Phùng Anh Tuấn đã nêu ra một gợi ý chính xác rằng hiểu biết pháp luật là cơ sở quan trọng để các hoạt động bảo vệ di sản, truyền thông xã hội được triển khai chuyên nghiệp, bài bản trên tinh thần thượng tôn pháp luật.

Từ những ý kiến của các chuyên gia, dưới góc độ một người trẻ, tôi rút ra được sự cần thiết của việc liên kết nhà chuyên môn – nhà báo – nhà nước với giới luật sư với những người trẻ khác để việc bảo tồn di sản không còn là hoạt động dành riêng cho các nhà chuyên môn, hay quy hoạch đô thị không chỉ là ‘sân chơi’ hay ‘sự đã rồi’ do nhà nước đặt ra. Người trẻ chúng tôi, với khả năng tiếp cận tri thức nhanh, tương tác truyền thông liên tục và kết nối xuyên quốc gia, sẽ mắt xích rất quan trọng để thúc đẩy hoạt động bảo tồn và phát triển di sản một cách bền vững và minh bạch.

Minh Nhật

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

w

Connecting to %s

Powered by WordPress.com.

Up ↑

%d bloggers like this: