Tóm lược sách: Words like loaded pistols (2010)

Ngôn từ như khẩu súng lục đã lắp đầy đạn: Thuật hùng biện từ Aristole đến Obama (Words Like loaded pistols, 2010) là cuốn sách hướng dẫn hùng biện (rhetoric) và sử dụng nó như một lợi thế của bạn. Những tóm lược sau đây sẽ sử dụng các ví dụ trong lịch sử, hiện tại, và đời sống hàng ngày để chỉ ra bằng cách nào hùng biện là một phần của mọi điều ta làm, và nó cũng giải thích lý do vì sao chúng ta cần xem xét chủ đề rất quan trọng này.

Ai nên đọc?

  • Bất kì ai muốn hiểu rõ hơn về khoa học phía sau các biệt ngữ chính trị (political jargon)
  • Sinh viên và người đi làm đang cố trở thành những diễn giả giỏi hơn hay cây bút cừ khôi hơn

Tác giả sách

Sam Leith là một biên tập viên của tờ Spectator. Ông cũng đóng góp bài viết cho các tờ báo như The Wall Street Journal, Evening Standard, và Guardian, cùng nhiều ấn phẩm tự viết khác.

Cuốn sách có gì? Nắm bắt những mục đích của hùng biện

Chúng ta đều biết những người đàn ông và phụ nữ nguy hiểm, mà Hitler hay Lenin chỉ là hai trong số đó, những người có được quyền lực và sức ảnh hưởng không bằng những lý lẽ có lý, mà bằng những bài diễn văn khéo léo và giàu cảm xúc. Nhưng trong khi sự thật là hùng biện có thể bị lạm dụng, và thường bị như thế, nó lại định hình mọi thứ xung quanh chúng ta từ những cuộc đàm thoại thường ngày đến lịch sử của loài người.

Trong phần tóm lược này, chúng ta sẽ theo dấu chân của Aristole, một trong những triết gia vĩ đại của mọi thời đại, để khám phá cách mà hùng biện vận hành. Bạn sẽ học được bằng cách nào hùng biện có thể giúp bạn hiểu thế giới này.

Xuyên suốt cuốn sách, chúng ta sẽ khám phá được

  • Sự tương đồng đáng kể giữa Sarah Palin và Barack Obama
  • Sự liên hệ giữa cửa hiệu đồ chơi và những cuộc hùng biện chính trị; và
  • Mối quan hệ khắng khít giữa hùng biện với nền dân chủ

Hùng biện là không thể tránh khỏi, và ai cũng sử dụng nó

Thuật ngữ “hùng biện” có thể nhắc nhớ bạn về những người bạn kiêu kỳ cùng phòng hồi đại học, hoặc một biệt ngữ vô nghĩa mà đám chính trị gia hay vồ lấy, nhưng, thực ra, tất cả chúng ta đều sử dụng hùng biện mỗi ngày.

Hùng biện không gì khác ngoài nghệ thuật ảnh hưởng con người qua ngôn từ bằng văn bản nói hoặc viết. Vì vậy, dù cho chúng ta có thể xem thường, bỏ qua nó như thứ lỗi mốt, một thứ để khoe mẽ hay làm ra vẻ, hùng biện vẫn xác định giọng điệu của bạn trong mỗi câu, và trong từng lý do khi bạn nói ra theo cách nào đấy đến người bạn của mình hay một cách khác trong một cuộc phỏng vấn.

Rốt cuộc thì, có lúc nào bạn sử dụng ngôn ngữ mà không định gây ảnh hưởng đến một ai đấy?

Thật khó để tránh khỏi nó vì ngôn từ là phương tiện để giao tiếp, là cách thức trao đổi thông tin với nhau. Mỗi thông tin, cho dù là đầy cảm xúc, hay thông tin khoa học xác đáng, hoặc một sự thật thì cũng đều ảnh hưởng đến cảm giác, quan điểm và hành động của chúng ta.

Tuy nhiên, trong những ngày này và cả kỷ nguyên này, thuật ngữ “hùng biện chính trị” đang được sử dụng có ý gièm pha cho dù không thể tránh khỏi các chiến lược hùng biện trong chính trị. Ví dụ, những người chỉ trích Obama cố gắng lăng mạ ông ta vì ông dài dòng và ngoa ngôn. Họ không nghĩ ông có thực tài, bản lĩnh gì ngoài chuyện nói giỏi. Hãy thử so sánh góc nhìn này với góc nhìn của một người theo đảng Cộng Hòa Phyllis Schlafly, người tán dương Sarah Palin vì đã trở thành “người phụ nữ làm việc với chính đôi tay của mình”.

Nhưng một cách tự nhiên, trong mỗi bài diễn thuyết mà cô ấy thực hiên, Palin đều uốn gây ảnh hưởng đến đối tượng của mình. Bất kể người ta có nghĩ gì thì cô ấy vẫn đang sử dụng thuật hùng biện. Thực ả, kể cả những người chỉ trích hùng biện cũng sử dụng chúng suốt. Đó là vì việc kết tội ai đó là kẻ lừa đảo bằng những lời mượt mà đòi hỏi khả năng nói chuyện mượt mà không kém, bạn hiểu vấn đề rồi chứ?

Cái “hiểu vấn đề” nói trên là một chiến lược hùng biện được biết đến dưới cái tên câu hỏi tu từ (rhetorical question).

Hùng biện là chính yếu để hiểu được lịch sử và loài người

Ngôn ngữ dẫn tới sự phát triển của loài người, và vì ở đâu có ngôn ngữ, ở đó sẽ có hùng biện, hay nói một cách logic rằng ở đâu có con người, ở đó sẽ có hùng biện.

Trong thực tế, thuật hùng biện đã là nền tảng của văn minh Tây phương và mang đến cả những hiệu ứng tích cực lẫn tiêu cực. Đó là vì chính phủ dân chủ dựa vào những bài diễn thuyết và các cuộc tranh biện để hoạt động được hiệu quả, luật phát ở xã hội chúng ta đang sống là thứ luật pháp được trao quyền nhờ vào từ ngữ (legally-empowered words).

Nhưng ngôn từ cũng được xem như một phương tiện đấu tranh trong hòa bình. Chúa Jesus bị đóng đinh lên thánh giá vì lên tiếng một cách ôn hòa với người khác, sự thật là Chúa đã bị kết tội vì tuyên truyền những ý tưởng nguy hiểm cho dù ông không bao giờ có ý đe dọa vương quyền. Chuyện tương tự xảy ra với nhà hoạt động vì hòa bình, mục sư Martin Luther King, Jr.

Nói cách khác, chế độ cực quyền (totalitarian regimes) sử dụng ngôn từ nhưng phương tiện tuyên truyền để thực hành kiểm soát chúng dân. Hitler không hoàn toàn đạt được quyền lực bằng binh quyền, ông ta đã trở thành lãnh tụ của nước Đức bằng cách thuyết phục một cách hiệu quả một quốc gia bất bình bằng ngôn từ.

Vì vậy, hùng biện có thể sử dụng để đạt nhiều mục đích, nhưng cũng có thể dạy chúng ta về điều mà người ta muốn, và cách mà họ đang cố làm để đạt được điều đó. Đó là vì chúng ta sử dụng hùng biện để đạt được những ham muốn. Ví dụ, một chính trị gia muốn quân đội có thể thêm sức mạnh có thể dùng những từ tha thiết, và nói say sưa về nhu cầu bảo vệ những người thân yêu và chống lại những kẻ xấu đang đe dọa gia đình của họ.

Điều này có nghĩa là bạn càng hiểu hùng biện bao nhiêu, bạn càng có khả năng nhìn thấy điều người khác muốn, cách người khác khai thác bạn để đạt được mong muốn của họ. Khả năng nhận biết những ý định này giúp bạn có thê xoay chuyển được tình thế.

Chúng ta đã nhận ra quyền năng của hùng biện xuyên suốt lịch sử. Trong giai đoạn của Shakespear, hùng biện là một khía cạnh thiết yếu của nền giáo dục khai phóng. Nhưng ở giai đoạn trước đó, phải kể đến Aristole, người đầu tiên giải mã, phân tích các khái niệm trong tác phẩm rất có sức ảnh hưởng của ông, tác phẩm “thuật hùng biện”.

Lý thuyết này sẽ được xem xét trong phần tiếp theo.

“All I have is a voice
To undo the folded lie.”
W.H. Auden, nhà thơ

Hùng biện hiệu quả bắt đầu từ việc xác định lý lẽ của mình và tìm cách để chứng minh nó

Aristole đã chia hùng biện thành cấu trúc 5 phần theo thứ tự, thứ nhất là sự phát minh (invention), hay tư duy – cách suy nghĩ, về điều bạn có thể nói với một chủ đề cho sẵn. Sự phát minh là giai đoạn bạn xác định các luận điểm mà bạn muốn chứng minh và rà soát xem những điểm nào hoặc lý lẽ nào có thể giúp bạn đạt được điều trên.

Có nhiều các để tiếp cận những chứng cứ hoàn hảo, và thủ thuật để chọn chứng cứ phù hợp với đối tượng của bạn. Để làm được điều này, bạn cần hiểu triết lý sống của họ, những định kiến và những yếu tố nhân khẩu học có liên quan.

Ví dụ, bạn định thuyết phục nhiều đối tượng khác nhau chấp nhận phương pháp giải quyết mâu thuẫn mới của bạn. Khi nói cho một nhóm quản lý, bạn cần khôn khéo để nhấn mạnh tính hiệu quả về thời gian của phương pháp này là gì. Nhưng khi nói với nhóm người từ bộ phận nhân sự, sẽ có lý hơn khi bạn tập trung vào ý bằng cách này phương pháp ấy đảm bảo rằng các bên sẽ đối xử với nhau công bằng và tôn trọng.

OK, bây giờ bạn biết điều bạn đang lập luận và cách nào là tốt nhất để chứng tỏ nó, bạn có thể sử dụng ba cách thức thuyết phục để biến nó thành hiện thực. Thứ nhất là ethos, dựa trên uy quyền và khả năng tự thân của diễn giả. Ví dụ, khi John F. Kennedy nói “Ich bin ein Berliner” hoặc “Tôi là người Berlin”, ông ấy đang dùng ethos để thu hút những đối tượng là người Đức.

Phương thức thứ hai là logos, dựa trên những lý lẽ và những sự thật đã được xác thực. Nhưng nhớ rằng, những sự thật này gắn liền với từng địa phương, từng nhóm văn hóa khác nhau, vì vậy để tạo được lý lẽ thuyết phục còn phục thuộc vào sự logic ấy có tương đồng với đối tượng của bạn hay không. Trong khi quan niệm rằng nam nữ bình quyền là hiển nhiên với người hiện đại, những cuộc nói chuyện liên quan chủ đề này có thể chẳng dẫn đến đâu trong văn hóa cổ đại.

Cuối cùng là pathos, gắn liền với cảm xúc: một tấm ảnh có thể mô tả một chú chó con dễ thương, buồn và đang bệnh có thể giúp có được nhiều khoản đóng góp cho một trung tâm chăm sóc thú vật hơn là những con số thống kê về số lượng động vật bị ngược đãi.

Giờ thì quay lại với cấu trúc 5 phần của Aristole nào.

Bước thứ hai trong cách của Aristole để có hùng biện hợp lý là xây dựng cấu trúc có thứ tự rõ ràng cho các ý tưởng đã nghĩ đến

Chìa khóa để hùng biện giỏi là cấu trúc hiệu quả. Vì lập luận của bạn sẽ thuyết phục nhất, nếu bạn có thể hướng đối tượng đi theo con đường hùng biện đã dọn sẵn của bạn và nhấn mạnh được những điểm có sức nặng nhất trong khi tối thiểu được những điểm yếu.

Cuối cùng thì, không hề có bất kì sự trùng hợp nào rằng các giảng sư có thiên hướng không liên quan và có những đoạn lạc đề tẻ ngắt không làm tốt việc đánh giá khóa học của họ.

Vì vậy, để làm cho lập luận của bạn có sức hút, bạn cần sử dụng biến thể của cấu trúc kinh điển “mở bài, thân bài, kết luận” và chia nhỏ bài diễn thuyết ra thành sáu phần.

Trước hết là mở bài, phần này bạn thiết lập ethos của bạn, gây sự chú ý cho đối tượng và có được sự tin tưởng của họ.

Thứ hai, bạn kể chuyện, ở điểm bạn bày ra những mục tiêu và những tổng quan nhất quanh chủ đề.

Sau đó là tạo chia rẽ. Bạn chỉ là những điểm giống và khác giữa các lý lẽ của bạn và của đối thủ.

Thứ tư là đưa ra những bằng chứng cho lý lẽ của bạn. Phần này dựa vào việc sử dụng logos và các lý do.

Thứ năm là bác bỏ/bẻ ngược lại lý lẽ của đối phương, đây là lúc để suy đoán và hạ gục bất kì sự phản đối nào có thể có từ đối thủ.

Và cuối cùng sẽ là kết luận. Bạn sẽ sử dụng pathos để đưa trọng điểm của bạn đến điểm kết thúc bằng một cú đánh thật mạnh và để lại ấn tượng đậm sâu trong lòng đối tượng của bạn.

Nhưng nhớ rằng, những quy luật chung này, không thuyệt đối, và chúng cần thiết sử dụng lý lẽ để xác định lúc nào thì điều gì nên được thêm vào hay bỏ bớt tùy theo trường hợp. Ví dụ, nếu bạn là người phát biểu trong tiệc cưới của người bạn, bạn chẳng cần phải kèm theo sự bác bỏ làm gì.

Điều này không có nghĩa là bạn có thể đi thật nhanh và bỏ qua cấu trúc. Cấu trúc là cần thiết để phát triển dòng lập luận chặt chẽ, cho dù bạn viết hay nói ra.

“Though all the limbs of a statue be cast, it is not a statue until they are united”
Quintilian, Nhà hùng biện người La Mã

Văn phong, ghi nhớ và chuyển tải là những phần cuối cùng trong cấu trúc 5 bước của Aristole

Vậy đấy, điều bạn nói thì quan trọng, nhưng không phải tất cả. Văn phong bạn dùng để tạo khung cho lý lẽ cũng đóng vai trò rất quan trọng. Thực tế, văn phong sẽ xác định mức độ bạn thuyết phục đối tượng.

Như thường lệ, khi nhắc đến văn phong hiệu quả tức ý muốn nói sự thấu hiểu nhóm đối tượng của bạn. Đó là vì rất cần biết các mà họ sẽ phản ứng với bài diễn thuyết của bạn. Có thể văn phong trang trọng, uyển chuyển như cách mà Shakespaear thường dùng, nhưng tuyệt không nên dùng lối văn phong kỳ cục, ngớ ngẩn.

Xã hội hiện đại không hứng thú với lối hùng biện nói quá, người ta không còn tin những câu chuyện hoa mỹ, dài dòng với lời lẽ khó hiểu. Tốt hơn hết là hãy thuyết phục bằng sự ngôn từ mộc mạc, thẳng thắn, kiên quyết, trung thực và không có ý thể hiện. Nhớ rằng, văn phong dạng này vẫn là một hình thức hùng biện và thành thực nó cũng cần luyện tập thường xuyên chứ không phải bẩm sinh.

Ví dụ, những nhà diễn thuyết tài ba và những nhà văn xuất chúng như Tổng thống Obama là chuyên gia ở của văn phong cao cấp và bình dân, và có thể kết hợp chúng vào các bài hùng biện của họ. Sự chuyển đổi qua lại lúc ngắn, lúc dài, lúc nhanh, lúc chậm giúp vừa làm rõ, nhấn mạnh, vừa thêm màu sắc cho bài diễn thuyết của bạn mà không cần phải làm quá lên.

Cuối cùng, chiến lược của bạn sẽ không đầy đủ nếu thiếu sự ghi nhớ và chuyển tải. Hay yếu tố này có vai trò như nhau và gúp mang lại những hiệu ứng khác nhau lên khán giả. Đó là vì, một ai đó ấp úng, quên lời, hoặc nói vấp trong khi người khác có thể nói trôi chảy, một cách thoải mái.

Đó là điều mà sự ghi nhớ và cách truyền đạt mang lại cho phần hùng biện của bạn.

Không may rằng, những bước cuối này cũng là những điều đáng sợ và gây căng thẳng nhất cho nhiều người. Với vài người, sự căng thẳng để ghi nhớ và truyền đạt có thể làm họ run sợ và quên sạch.

Nhưng không có cách nào khác. Tất cả những gì bạn có thể làm là luyện tập thường xuyên cho đến khi bạn có mọi thứ bạn muốn trong đầu. Đó là cách tốt nhất để có thể nói một cách thuyết phục và hấp dẫn.

“A speech is like a love-affair any fool can start it, but to end it requires considerable skill.”
Lord Mancroft

Nhà hùng biện thường sử dụng thuật hùng biện trong chính trị và trước tòa án

Khung cảnh cửa hàng đồ chơi hiện ra. Tại sân khấu trung tâm, đứa trẻ quẫy khóc với cha mẹ nó để đòi cho bằng được một món đồ chơi xa xỉ. Cảnh tượng này là ví dụ tuyệt vời cho “hùng biện chính trị”.

Dưới đây là cách nó vận hành.

Hùng biện chính trị có mục tiêu là thúc đấy con người đến việc thực hiện một hành động cụ thể. Thường thì, hùng biện chính trị cố gắng thực hiện điều này bằng cách lập luận rằng những hành vi mong muốn sẽ đưa đến những lợi ích cho đối tượng mục tiêu, và điều này về mặt đạo đức thì đúng, hoặc sai hoặc cả hai.

Ví dụ, đứa trẻ có thể hứa hẹn rằng nó sẽ ngoan nếu được mua món đồ chơi đắt tiền kia. Hoặc nó sẽ dựa vào lập luận đòi hỏi công bằng trên thế giới, rằng chúng bạn của nó cũng đã có một bộ đồ chơi như thế. Cũng tương tự, các ứng viên chính trị tìm cách có được sự ủng hộ và bỏ phiếu từ đối tượng mục tiêu của mình.

Nhưng một hình thức phố biến khác còn đi xa hơn cả chính trị. Nó được gọi là hùng biện tòa án, hoặc hùng biện pháp lý và nó là loại hùng biện xảy ra tại phiên tòa, một loại tranh biện liên quan đến công lý. Nó đào sâu vào quá khứ và vận hành để thiết lập một phiên bản chắc chắn cho sự kiện nào đó được xem là sự thật. Sau đó, nó tạo ảnh hưởng lên câu chuyện này nhằm chứng minh ai đó vô tội hoặc buộc tội họ.

Thông thường, cả hai hình thức diễn thuyết trên xảy ra đồng thời. Hãy xem lời tuyên thệ nổi tiếng của Bill Clinton trong vụ bê bối tình dục với Monica Lewinsky. Ông ta đã thực hành hùng biện tòa án bằng cách soi vào quá khứ và cố gắng thiết lập một phiên bản các sự kiện được xem như là sự thật về ông, cho rằng ông từ chưa bao giờ có mối quan hệ tình ái nào với phụ nữ trẻ tuổi, nhưng lập luận của ông cũng có tính chính trị vì ông đặt mục tiêu là thuyết phục công chúng không kết tội ông.

Vì vậy, lần sau, khi bạn đối mặt với một bài diễn thuyết phức tạp, hãy cố gắng hiểu tác giả đang muốn tranh luận điều gì. Nếu bạn có thể xác định được, bạn sẽ dễ dàng trở thành một người tiêu dùng sáng suốt (discerning consumer), một người giao tiếp hiệu quả.

KẾT

Thông điệp của cuốn sách

Hùng biện có mặt xung quanh chúng ta và bạn phải hiểu nó nếu muốn trở thành một người giao tiếp hiệu quả. Theo cách của Aristole, bạn cần thành thục mọi khía cạnh trong văn nói và viết từ giọng điệu, cấu trúc, chọn từ và cách chuyển tải.

Minh Nhật
dịch từ Blinkist

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

w

Connecting to %s

Powered by WordPress.com.

Up ↑

%d bloggers like this: