Tóm lược sách: A bigger prize (2014)

Cạnh tranh và mặt trái của nó (A Bigger Prize, 2014) giải thích bằng cách nào sự cạnh tranh đang ghìm chân chúng ta. Những câu chuyện dưới đây chứng minh rằng cách mà những môi trường đầy cạnh tranh như trường học, nền kinh tế, toàn xã hội – những nơi đang giữ vững niềm tin tạo ra những điểm số cao hơn, những mức giá thấp hơn, và kết quả tốt hơn – thực ra lại bóp nghẹt sự hợp tác và cản trở chúng ta nhận ra và giải phóng hết tiềm năng của mình.

Ai nên đọc?

  • Bất kì người đi làm nào, nhất là những ai đang thường làm việc nhóm
  • Bất kì ai tham gia các hoạt động thể thao
  • Những người quan tâm đến những mặc trái của cạnh tranh

Tác giả cuốn sách

Margaret Heffernan là một doanh nhân trong lĩnh vực truyền thông. Bà bắt đầu viết blog từ rất sớm trước khi bắt đầu đi dạy và viết sách. Cuốn sách “A bigger prize” là cuốn sách bán chạy thứ tư của bà.

Tìm hiểu thêm về tác giả tại đây: http://www.mheffernan.com/

Ảnh: benzinga.com

 

Cuốn sách có gì? Hãy khám phá những hiểm họa của cạnh tranh

Trong năm 1984, nhà nghiên cứu Robert Goldman đã hỏi 198 vận động viên hàng đầu, liệu họ có sử dụng chất kích thích để nâng cao thành tích hay không nếu điều đó đảm bảo cho họ một huy chương vàng nhưng sẽ kết liễu họ trong vòng năm năm. Kết quả là? Hơn một nửa nói rằng họ sẽ sử dụng chất kích thích.

Nhưng không chỉ những vận động viên mới quá khích và có những hành động phi lý trí với cạnh tranh. Hầu hết chúng ta đều bị ám ảnh với việc phải chiến thắng. Bằng cách nào đấy chúng ta có khuynh hướng suy về bản thân nhưng những người thắng cuộc hay kẻ thất bại. Điều đó thực sự quan trọng, rằng chúng ta có những đứa con thông minh nhất, sở hữu con mèo xinh xắn nhất, nắm giữ trong tay danh mục chứng khoán tốt nhất, có nhiều bạn bè trên Facebook nhất và có CV đáng khao khát nhất. Việc trở thành cái gì đó tốt nhất luôn tốt hơn việc là một phần của đội nhóm.

Như bạn sẽ biết sau đây, sự ám ảnh với chiến thắng gây hại đến tất cả chúng ta, con cái chúng ta và kể cả nền kinh tế của chúng ta.

Dưới đây, bạn sẽ biết được

  • Bằng cách nào hệ thống giáo dục Phần Lan tránh được sự tranh đua
  • Tại sao những phần thưởng có thể gây hại cho sự sáng tạo của trẻ nhỏ; và
  • Tại sao cố hắng hết sức để tập luyện trong bộ đồ cao su bó chặt không phải là ý hay

Nếu chúng ta chuyển cuộc sống của mình thành cuộc đua, ta đang tự trói mình vào cuộc thất bại

Điều gì cần làm để trở thành một vận động viên sáng giá?

Một điều hiển nhiên là phải làm việc cật lực và tài năng. Nhưng giai đoạn cuối thế kỉ XIX, nhà tâm lý Rorbert Triplett khám phá ra rằng sự cạnh tranh cũng có thể hỗ trợ cho quá trình trở thành vận động viên hàng đầu. Ví dụ, một vận động viên xe đạp sẽ lái nhanh hơn trong cuộc đua so với lúc tập luyện.

Tuy nhiên, cuộc đời không phải là cuộc đua xe đạp. Nếu chúng ta nghĩ về mọi thứ chỉ trong hai chữ thắng – thua, hầu như chúng ta sẽ kết thúc trong tuyệt vọng. Sau tất cả, trong rất nhiều tranh đấu cho những vị trí cao, thì chỉ có một người có được chiến thắng.

Tại Olympic London, chỉ 8.8% các vận động viên ra về với huy chương. Tương tự, chỉ một phần rất nhỏ trong xã hội là thành viên của nhóm thượng lưu. Hay nói cách khác, hầu hết những kẻ ganh đua đều kết thúc trong thất bại, bất kể họ đã cố gắng đến đâu.

Vì thế, nếu chúng ta định nghĩ mục đích sống như là sự tranh đua, hầu hết chúng ta sẽ thất bại và kết thúc trong khổ sở.

Ảnh: time.com

Nhưng đó không phải là mặt trái duy nhất của cạnh tranh. Nó cũng gây hại cho sức khỏe của chúng ta và là nguyên nhân lớn nhất gây nên căng thẳng, stress. Nếu chúng ta luôn cảm thấy cần phải trở thành người tuyệt vời nhất, và không thể dựa dẫn vào người khác vì ta thấy họ như đối thủ, lựa chọn duy nhất của ta là tự mình làm mọi thứ. Rất dễ để thấy bằng cách nào những điều này dẫn đến làm việc quá sức và không thể ngủ ngon.

Nghĩ cuộc đời đơn giản là ganh đua và rằng mọi người đang chống lại mình làm ta căng thẳng tột độ. Và những điều ấy như sắp đặt sẵn để chờ đến lúc ta tự thiêu đốt mình đến chẳng còn gì.

Hơn nữa, những người cực kỳ thích cạnh tranh thường tự nhận lấy những rủi ro không cần thiết. Ví dụ, để đạt đến hạng cân thi đấu mong muốn, nhiều đô vật luyện tập rất căng thẳng trong khi mặc những bộ đồ bằng cao su. Điều này cản trở việc ra mồ hôi và có thể dẫn đến tử vong do đột quỵ nhiệt.

Và cuối cùng, cạnh tranh có thể làm nản lòng những người đang làm điều tốt cho chính mình. Nếu chúng ta tin rằng một hoạt động, như thể thao, chỉ là để thắng ai đó và chúng ta cảm thấy chúng ta không thể thắng, chúng ta sẽ bắt đầu lảng tránh tất cả, cho dù thực ra việc luyện tập đang mang đến nhiều lợi ích khác.

Thừa mứa những cuộc thi ở trường học làm cản trở sáng tạo và thúc đẩy gian lận

Có bao giờ bạn tham gia một cuộc thi đánh vần hay cuộc thi tương tự khi còn nhỏ? Nếu có, bạn hẳn đã thích thú với nó. Khả năng rằng bạn đã rất háo hức để biết tất cả các từ và rằng bạn chăm chỉ học hành hơn chút đỉnh.

Nhưng trong nhiều ngôi trường, các cuộc thi đi xa hơn những trò chơi tưởng chừng vô hại. Học sinh được xếp hạng dựa trên thành tích với một sự ngầm hiểu rằng những hình thức cạnh tranh sẽ làm chúng học hành chăm chỉ hơn.

Tuy nhiên, khi các cuộc thi được dùng thường xuyên trong việc so sánh giữa những người tham gia, nó không còn là trò chơi. Trong những trường hợp này, giáo dục trở thành vấn đề thắng – bại. Và khi trường học quá nhấn mạnh vào ganh đua, học sinh sẽ học cách phụ thuộc vào nó như thể đó là nguồn động viên duy nhất của chúng.

Ảnh: Education Clearing House

Chúng học thật chăm chỉ để có thể tăng thứ hạng trong lớp và có thành tích tốt hơn người bên cạnh. Những động lực bên ngoài như các cuộc thi, phần thưởng, tuyên dương làm yếu đi động lực bên trong (intrinsic motivation), khả năng tự khích lệ để có đạt những phần thưởng bên trong. Với động lực bên trong, một học sinh học vì bài kiểm tra khoa học chỉ vì bạn ấy yêu thích những loài bọ, hoặc dành nhiều thời gian để vẽ vì bạn ấy yêu thích việc được vẽ.

Động lực bên trong là loại động lực duy nhất giúp cho học sinh tiếp tục học tập khi không còn cạnh tranh hay tuyên dương. Nó cũng là yếu tố quan trọng khuyến khích sáng tạo vì chỉ có tự động viên chính mình, học sinh mới có đủ khát khao để tự thử cái mới và thực hành đổi mới, sáng tạo.

Hơn nữa, nếu một học sinh vì lẽ gì đó mà có thành tích kém, các cuộc thi sẽ tác động đến ham muốn học tập của em. Các cuộc thi không thể động viên toàn bộ học sinh, và một vài sẽ dùng đến gian lận để có thành tích tốt.

Cuối cùng thì, vì sao bạn lại học hành kham khổ để nâng hạng từ 28 lên 25? Mặc khác, những học sinh có thể vượt trội nếu chúng biết tự động viên mình, hay biết thưởng thức cái thú của học hành, của việc học được những kỹ năng, kiến thức mới. Điều này sẽ làm chúng bớt phụ thuộc vào gian lận, một điều thực quan trọng vì, theo Rushworth Kidders – nhà sáng lập “Viện đạo đức toàn cầu” (Institute for Global Ethics), đến 75% học sinh đã từng gian lận trước khi chúng vào Đại học.

Sự tranh đua có thể làm hỏng các mối quan hệ của bạn

Bạn có anh chị em chứ? Nếu có, có lẽ bạn cùng từng biết đến những cạnh tranh giữa anh em trong nhà. Thật bình thường khi anh em trong nhà tranh giành nhau cái gì đấy. Nhưng sự tranh già này có thể nguy hại cho mối quan hệ trong gia đình.

Đây là vấn đề rất nghiêm túc. Nhiều phụ huynh thường hay châm chọc và bênh vực một đứa con hơn so với đứa khác, dù chỉ để đùa. Họ làm vậy vì muốn nó giúp đứa trẻ có được những thành tựu lớn và làm chúng cư xử tốt hơn. Nhưng khi chúng cảm thấy mình đang trong cuộc tranh giành để có được sự ủng hộ từ cha mẹ, chúng sẽ ít khoan dung, hào phóng và bớt tin tưởng vào người khác.

Ví dụ, nếu bạn thương em gái của mình, nhưng cảm thấy bạn đang trong cuộc chiến dành sự chú ý của phụ huynh. Sự ganh tỵ của bạn với em gái sẽ ngăn cản bạn yêu thương và chăm sóc cho đứa em dù rằng bạn thường làm thế.

Ảnh: dreamstime.com

Điều này không chỉ xảy ra với anh chị em trong nhà, nó xảy ra tương tự trong các mối quan hệ khác. Nếu bạn hành xử quá ư cạnh tranh, bạn bắt đầu nhìn các mối quan hệ chỉ thuần là những đổi chác, hơn thua.

Thử nghĩ bạn vừa mới hẹn hò với ai đó. Hẳn sẽ là một trải nghiệm lãng mạn và vui vẻ, ở đó bạn thích thú với việc muốn biết thêm về đối phương.

Nhưng nếu cơn ganh đua của bạn ăn sâu vào máu, nó có thể dẫn bạn đến suy nghĩ việc hẹn hò như một cuộc thi để tìm người tốt nhất cho mình, bạn sẽ thấy buổi hẹn với chiếc cúp bạn muốn có chứ không thấy người đang cùng bạn ở buổi hẹn. Nó sẽ chuyển thời gian bạn đang giành cho họ thành nơi để bạn chứng minh bạn tài giỏi, có thể chiến thắng bất kì kiểu ưa thích nào của đối phương, thay vì tìm kiếm cơ hội để có được một mối quan hệ thân mật đáng trân quý.

Tệ hơn, trong những mối quan hệ yêu đương đang có, sự cạnh tranh có thể tạo ra những ganh đua không tốt cho sức khỏe đôi bên. Nó có thể gây ra thảm họa: Emily Brown, một nhà tư vấn hôn nhân cho hay gian dối là hầu như xảy ra bởi sự vật lộn của quyền lực, cùng với việc kẻ bị đánh bại sẽ tìm cách bệ đối phương bằng mọi giá để trả thù cho sự không chung thủy.

Vì vậy, cạnh tranh xảy ra gây nguy cơ của một ngày tàn trong các mối quan hệ. Và nó thậm chí còn có thể tệ hơn thế.

Sự cạnh tranh gây hại cho chúng ta vì nó cản trở sự chia sẻ và hợp tác

Nếu bạn có thể tóm gọn thể thao trong vài điều thiết yếu, chúng sẽ là những gì? Vui chơi công bằng? Xây dựng cộng đồng?

Câu trả lời của ngày nay là không điều nào trong những điều trên. Đó là vì, ngày nay, tiêu điểm của thể thao là những chiến thắng và sự ganh đua lẫn nhau. Góc nhìn này đã đi quá sâu và quá xa rồi.

Vậy thì nó tệ ra sao?

Một vấn đề đối với các giải đấu là nó cản trở sự hợp tác, chia sẻ và hỗ trợ lẫn nhau. Sau cùng, nếu bạn nghĩ về những người quanh bạn nhưng những đối thủ, bạn luôn cảm thấy để bạn thắng, những kẻ kia phải thua. Kết quả là bạn ngần ngại giúp đỡ họ và chia sẻ ý tưởng của mình.

Ví dụ, khi các nhà khoa học cạnh tranh với nhau vì nguồn tài trợ, công việc hay sự ưu tiên, họ xem khoa học là cuộc thi chứ không phải những nỗ lực hợp tác. Điều này có nghĩa họ sẽ giữ những khám phá và ý tưởng cho riêng mình vì sợ rằng kẻ khác sẽ chiếm đoạt công trạng của họ cho những khám phá ấy.

Tương tự, nếu bạn thấy blog của mình như là một cuộc đua vì sự nổi tiếng, bạn sẽ không ngần ngại dẫn những bài viết của những blogger nổi tiếng khác về trang của mình vì chúng giúp bạn có thêm nhiều người theo dõi.

Nhưng sự thật là, hầu hết các trường hợp mà không là những cuộc thi và thường có sự hợp tác và hỗ trợ lẫn nhau trong đó thì lại là một chiến lược tốt hơn rất nhiều. Nếu bạn liên kết blog của bạn với người khác, chúng ta đều sẽ hưởng lợi lẫn nhau: độc giả của bạn sẽ cảm ơn vì giới thiệu bài viết hay, tác giả blog khác sẽ có thêm người theo dõi và người này có thể sẽ biết đến bạn và có thể giới thiệu đến độc giả của anh ta, giúp bạn mở rộng nhóm độc giả của mình.

Không nơi đâu mà sự cộng tác lại quan trọng như lĩnh vực khoa học, nơi sự tiến triển phụ thuộc vào việc chia sẻ và thảo luận các ý tưởng với nhau. Kể cả Albert Einstein cũng phải nhờ vào sự giúp đỡ của một người bạn, nhà toán học Marcel Grossmann để chọn ra mô hình toán học đúng khi phát triển Thuyết Tương đối.

Tiếp theo, chúng ta sẽ khám phá cạnh tranh gây hại cho nền kinh tế ra sao.

Kể cả trong kinh doanh, cạnh tranh có thể tạo ra những hậu quả khôn lường

Chúng ta đều biết cơ chế thị trường tự do khuyến khích các công ty cạnh tranh để giành giật khách hàng. Nhưng hóa ra điều này cũng không phải là hay ho gì.

Để đối phó với một môi trường cạnh tranh, các công ty làm mọi cách để trở nên hùng mạnh, to lớn thông qua sát nhập và mua lại (M&A). Sau đó, khi họ đã nuốt chửng những đối thủ của mình, họ ở vị thế có thể ảnh hưởng đến giá cả. Không chỉ vậy, một công ty lớn hơn được tôn trọng hơn và có thể có quyền lực chính trị lớn hơn.

Tuy nhiên, điều này lại gây ra những vấn đề nghiêm trọng. Ví dụ, khi BP mở rộng việc thu mua các công ty dầu khi như Amoco, Richfield và Castrol, công ty này lâm vào nợ trầm trọng.

Sau đó, để lấy lại khoản tiền này, ban quản trị quyết định giảm chi tiêu bảo dưỡng các nhà máy lọc dầu. Năm 2005, những cắt giảm này gây ra vụ nổ tại Taxas City và làm 15 người chết, 180 người bị thương.

Sẽ tăng trưởng nóng của những tập đoàn này cũng gây ra những vấn đề khác cho công chúng. Hàng loạt những tập đoàn lớn hay ngân hàng quá lớn đến mức khó có điều gì làm lung lay được chúng, điều này có nghĩa nền kinh tế của quốc gia sẽ phụ thuộc vào chúng và chính phủ thì sẵn sàng trả một khoản tiền lớn để ngăn cản sự sụp đổ của những đế chế này.

Từ góc nhìn của người làm tài chính, điều này thực sự có lợi cho họ. Vì họ biết chính phủ sẽ cứu trợ với bất kì giá nào, nên họ có thể tạo ra những khoản đầu tư nhiều rủi ro hơn. Nhưng với công chúng, nó có nghĩa là hàng tỉ đồng thuế sẽ bị chi ra để cứu những tập đoàn tư nhân.

Nhưng một lợi ích của cạnh tranh là sẽ làm giá giảm và các công ty sẽ cùng tham gia cuộc chiến về giá, à, điều này liệu có chắc?

Thực ra, điều này không nhất thiết xảy ra. Trong thực tế, kết quả có khuynh hướng tệ hơn ta nghĩ, vì các công ty sẽ đẩy những chi phí này cho xã hội lãnh.

Ví dụ, một công ty trả nhân viên của họ mức lương rẻ mạt và họ cần đến trợ cấp của chính phủ để đắp đổi qua ngày.

Khi nhà sản xuất thịt cạnh tranh sát giá, điều kiện sống của vật nuôi có thể rất tệ. Những chú lợn, bò có thể sẽ sống trong những cái chuồng chật hẹp, cũ kĩ, đông đúc và đầy sức ép.

Tóm lại, tăng trưởng một cách dị thường rất nguy hiểm; cạnh tranh kéo theo nhu cầu tăng trưởng liên tục, gây ra đổ vỡ thị trường, tham nhũng và kéo theo sự tụt hậu nói chung của cả nền kinh tế. Nhưng đừng lo, đã có giải pháp đây rồi.

Ảnh: patimes.org

Chúng ta có thể vượt qua sự cạnh tranh

Chúng ta vừa thấy rằng cạnh tranh có thể gây ra những tổn thất nghiêm trọng, tuy nhiên, không phải cái nào cũng quá tệ. Khi được sử dụng hợp lý, nó là một nguồn hữu ích để động viên chúng ta. Không may rằng, xã hội đang ưu ái những cuộc ganh đua, sự hiếu thắng hơn là sự hợp tác hiệu quả, cho dù ở trong nền kinh tế, trường học hay trong gia đình.

May thay, chúng ta có đủ quyền năng để thay đổi điều đó.

Trước nhất, tính tự chủ của nhân viên cấu trúc nhân sự hàng ngang (employee ownership and horizontal hierarchies) có thể thúc đẩy sự hợp tác và cản trở sự cạnh tranh trong công ty. Nếu tất cả nhân viên của bạn cùng chia sẻ các mục tiêu, họ sẽ tự xúc tiến sự cộng tác với nhau. Vì vậy, hãy cho mỗi nhân viên nguồn lực và không gian, và nếu có thể là cổ phần chứng khoán công ty, họ sẽ cùng chia sẻ mục tiêu tạo ra lợi nhuận để cùng làm việc tốt hơn.

Cấu trúc phẳng (flat hierarchies) cũng có thể tạo được những khác biệt. Không có sự phân biệt giữa các cấp bậc, vị trí, như thế sẽ không có những cạnh tranh để có được vị trí cao hơn. Nhưng đó không phải là tất cả những gì mà cấu trúc hàng ngang có thể thay đổi.

Công ty W.L.Gore & Associates, nổi tiếng vì tạo ra vật liệu Gore-Tex, đang sử dụng mô hình cấu trúc hàng ngang. Công việc không bị kiểm soát bởi các giám đốc và nhân viên không phải tuân theo những mệnh lệnh nghiêm ngặt hay làm việc ở một nhóm chuyên biệt. Nếu họ muốn ai đó làm việc cùng mình trong 1 dự án, điều họ cần làm là thuyết phục người đó. Mặc khác, họ làm cho đồng nghiệp của mình muốn làm việc với họ, điều này khuyến khích tinh thần hợp tác trong mỗi người hơn.

Trong giáo dục, Phần Lan là mô hình tuyệt vời của việc giảm thiểu tối đa cạnh tranh trong học đường. Các trường học ở Phần Lan không sử dụng điểm số hay các bài test tiêu chuẩn. Thay vào đó, học sinh nhận được đánh giá dựa trên tiến bộ của từng em và không bao giờ bị so sánh với bạn học. Kết quả là họ ít cạnh tranh với nhau hơn. Mặc dù vậy, Phần Lan luôn nằm trong nhóm có điểm số cao nhất trong khảo sát đánh giá học thuật quốc tế, PISA.

Có vẻ như học sinh có thể được động viên một mạnh mẽ mà chẳng cần nhờ đến sự cạnh tranh.

Vì vậy, một ít cạnh tranh có thể vui thú, nhưng nhìn chung, chúng ta sẽ làm tốt hơn khi chuyển trọng tâm từ văn hóa cạnh tranh sang văn hóa hợp tác.

KẾT

Thông điệp của cuốn sách

Từ phòng khách cho đến phòng họp, sự ganh đua đang dẫn dắt văn hóa làm việc, lối sống và cách cư xử của chúng ta. Nhưng thay vì tạo ra nhiều của cải, sáng tạo và có những bước tiến, cạnh tranh lại tạo ra những điều đối lập. Nó kìm hãm cả phát triển toàn diện của toàn xã hội và đã đến lúc chúng ta tiếp nhận và triển khai một hệ thống thúc đẩy hợp tác đa chiều, vì lợi ích của tất cả mọi người.

Minh Nhật
dịch từ Blinkist

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

w

Connecting to %s

Powered by WordPress.com.

Up ↑

%d bloggers like this: